„Must” znaczy „musimy”, prawda? — fałszywa pewność w drugim języku

Firmowy czat. Tomasz pisze po angielsku do Nii o pilnej zmianie.

— We must change this today.

Nia marszczy brwi i po chwili podchodzi do niego.

— Tomek, czemu piszesz do mnie jak rozkaz?
— Rozkaz? „Must” to przecież „musimy”.

Tomasz przetłumaczył znaczenie słowa. Nia usłyszała także społeczną siłę, jaką to słowo ma po angielsku.

Co się naprawdę wydarzyło

Tomasz chce przekazać prostą informację: jego zdaniem zmiana jest konieczna jeszcze dziś. Tłumaczy więc polskie „musimy” na angielskie „must” i uważa, że zachował sens zdania. Nia słyszy jednak nie tylko znaczenie słownikowe, ale też siłę, z jaką to zdanie działa między ludźmi. W jej odbiorze „We must change this today” brzmi bardziej jak twarde polecenie niż wspólne stwierdzenie potrzeby. Nikt tu nie musi popełniać błędu gramatycznego. Problem polega na tym, że język przenosi nie tylko informację, ale także nacisk, uprzejmość, dystans i relację między rozmówcami. Profil Tomasza dobrze pasuje do tej sceny, bo jest dosłowny i precyzyjny, a Nia jako osoba bardzo swobodna w angielskim szybciej wychwytuje społeczne znaczenie sformułowania.

Jak można to uporządkować naukowo

Osoba mówiąca w drugim języku może zbudować zdanie poprawne, a mimo to użyć formy, która w danym języku brzmi inaczej społecznie, niż zamierzała (kompetencja pragmatyczna, pragmatic competence). Badania nad prośbami i poleceniami w drugim języku pokazują, że dobór czasowników modalnych, stopnia bezpośredniości i form łagodzących zależy od języka, relacji i sytuacji, a nawet bardzo dobra znajomość gramatyki nie gwarantuje identycznego wyczucia tych różnic (pragmatyka międzyjęzykowa, interlanguage pragmatics; Economidou-Kogetsidis i in., 2020; Savić, Economidou-Kogetsidis i Myrset, 2021). Nie znaczy to, że „must” jest zawsze niegrzeczne. Znaczy tylko, że słownik nie opisuje całej siły społecznej zdania.

Jak do tego podejść

W języku roboczym warto sprawdzać nie tylko „czy to znaczy to samo?”, ale także „jak to brzmi komuś, kto używa tego języka od dziecka?”. Przy ważnych wiadomościach można korzystać z kilku bezpiecznych wzorców: „We need to…”, „Could we…?”, „I think we need to…”, a mocniejsze formy zostawiać na sytuacje, w których rzeczywiście chcemy mocnego nacisku. W zespołach międzynarodowych bardzo pomaga też proste przyzwolenie: „Jeśli po angielsku brzmię ostrzej, niż zamierzam, powiedz mi”. Reguła ogólna: w drugim języku tłumacz intencję, nie tylko słowa; poprawne zdanie może nadal nieść inną relację niż jego odpowiednik w twoim języku.

Jak może pomóc Empatyzer i Em

Empatyzer nie zastępuje tłumacza, ale może bardzo dobrze wychwycić ryzyko, które stoi za takim tłumaczeniem. Culture-8 i porównanie profili mogą pokazać, że Tomasz preferuje mocne, jednoznaczne komunikaty, podczas gdy odbiorca może słyszeć tę samą konstrukcję jako znacznie bardziej kategoryczną. Em przed ważnym mailem lub spotkaniem może pomóc sprawdzić nie tylko słownikowe znaczenie zdania, ale jego funkcję: czy chcemy powiedzieć „to jest konieczne”, „to jest nasza rekomendacja”, czy „proponuję, żebyśmy”. Może też przygotować prostsze, mniej podatne na nadinterpretację sformułowanie. Mikrolekcje utrwalają świadomość, że w komunikacji międzykulturowej poprawne słowo nie zawsze przenosi tę samą siłę społeczną, a najważniejsze ustalenia warto potwierdzić własnymi słowami.