„Zofia czy pani kierownik?” — imię, tytuł i zawodowy szacunek

Pokój Zofii, przy rozmowie jest też Marek. Nia wchodzi i zwraca się bezpośrednio do swojej przełożonej.

— Zofia, masz dwie minuty?

Po wyjściu Nii Marek pyta z niedowierzaniem:

— Ty się nie boisz tak do niej mówić? Ja mówię „pani kierownik”.
— Dla mnie szacunek nie potrzebuje tytułu.

Dla Nii imię nie zmniejsza hierarchii. Dla Marka forma zwracania się jest częścią samej hierarchii.

Co się naprawdę wydarzyło

Nia zwraca się do Zofii po imieniu i nie widzi w tym żadnego umniejszenia jej pozycji. Marek używa tytułu, bo dla niego forma zwracania się jest częścią porządku zawodowego. Różnica wydaje się na początku drobna i językowa, ale później okazuje się, że za słowem stoi szersza mapa: Marek trudniej kwestionuje decyzję przełożonej, bo dystans między szefem a pracownikiem ma dla niego większe znaczenie. Nia oddziela szacunek od formalnego dystansu. Marek częściowo je łączy. Spór o tytuł jest więc widocznym objawem różnicy dotyczącej hierarchii, a nie tylko gustu językowego.

Jak można to uporządkować naukowo

Język od dawna opisuje relacje władzy i bliskości. Klasyczne badania nad formami zwracania się pokazywały, że zaimki i tytuły mogą sygnalizować zarówno władzę, jak i solidarność (Brown i Gilman, 1960). W badaniach organizacji podobny problem opisuje się przez to, jak duży dystans ludzie uznają za naturalny między osobą wyżej i niżej w hierarchii (dystans władzy, power distance). Badania nad zabieraniem głosu pokazują, że hierarchia realnie wpływa na gotowość pracowników do zgłaszania sprzeciwu, problemów i pomysłów osobom wyżej (Pfrombeck i in., 2022). Nie wolno jednak wnioskować z samego użycia tytułu, że dana osoba „ma wysoki dystans władzy”. Tytuł jest tu wskazówką w scenie, a nie testem psychologicznym.

Jak do tego podejść

Najpierw warto rozdzielić dwie sprawy: jak chcemy się do siebie zwracać i jak działa prawo do sprzeciwu. Zofia może jasno powiedzieć: „Możecie mówić mi po imieniu, ale jeśli ktoś woli formę formalną, też jest w porządku. Niezależnie od formy oczekuję, że pokażecie mi ryzyko, jeśli się ze mną nie zgadzacie”. To odbiera tytułowi funkcję ukrytego regulatora debaty. Reguła ogólna: forma zwracania się powinna być uzgodniona, ale ważniejsze jest jawne ustalenie, czy hierarchia zmienia prawo do zadawania pytań i zgłaszania sprzeciwu.

Jak może pomóc Empatyzer i Em

Empatyzer może pokazać Nii i Markowi, że tytuł zawodowy jest dla nich nośnikiem zupełnie innego znaczenia. Nia może traktować używanie imienia jako normalną, partnerską komunikację bez podważania formalnej roli Zofii; Marek widzi w tytule widoczny znak hierarchii, szacunku i porządku. Warstwa kulturowa oraz profile pozwalają Em przewidzieć, że to samo „Zofia” jednemu zabrzmi neutralnie, a drugiemu zbyt swobodnie. Zamiast zmuszać wszystkich do jednego kodu, Empatyzer może pomóc zespołowi ustalić, jaka forma obowiązuje w danych sytuacjach i kiedy można ją indywidualnie zmienić. Em może też przypomnieć liderom, że skracanie dystansu nie każdemu od razu daje większe poczucie bezpieczeństwa. Mikrolekcje uczą interpretować formy grzecznościowe jako kod kulturowy i relacyjny, a nie prosty miernik sympatii, odwagi czy szacunku.